Nếu hỏi bất kỳ ai về nơi phù hợp nhất để phát triển điện mặt trời tại Việt Nam, phần lớn câu trả lời sẽ là miền Nam. Đây là khu vực có số giờ nắng cao, cường độ bức xạ mặt trời tốt và thời tiết ổn định hơn so với nhiều vùng khác trên cả nước.
Tuy nhiên, thực tế thị trường trong vài năm gần đây lại đang xuất hiện một xu hướng khá đặc biệt. Dù sở hữu điều kiện tự nhiên thuận lợi hơn, miền Nam không còn là khu vực tăng trưởng mạnh nhất về nhu cầu lắp đặt điện mặt trời. Ngược lại, miền Bắc – nơi thường có mùa đông nhiều mây, mưa phùn và ít nắng hơn – lại đang chứng kiến sự gia tăng đáng kể về số lượng dự án và khách hàng quan tâm đến điện mặt trời.
Đây được xem là một nghịch lý thú vị của thị trường năng lượng Việt Nam.
Miền Nam từng là “điểm nóng” của thị trường điện mặt trời
Để lý giải hiện tượng này, cần nhìn lại giai đoạn bùng nổ điện mặt trời từ năm 2019 đến năm 2021. Trong thời gian đó, hàng loạt hộ gia đình, trang trại, nhà xưởng và doanh nghiệp tại các tỉnh phía Nam đã nhanh chóng đầu tư hệ thống điện mặt trời.
Các địa phương như TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai, Long An hay Tây Ninh từng dẫn đầu cả nước về số lượng công trình điện mặt trời được đưa vào vận hành. Nhờ lợi thế tự nhiên và các chính sách khuyến khích trong giai đoạn đầu, miền Nam đã phát triển rất nhanh và hình thành một thị trường tương đối trưởng thành.
Sau nhiều năm tăng trưởng liên tục, phần lớn nhóm khách hàng tiềm năng đã hoàn thành việc đầu tư hệ thống. Điều này khiến tốc độ mở rộng thị trường không còn bùng nổ như trước, dù nhu cầu vẫn duy trì ở mức ổn định.
Miền Bắc đang bước vào giai đoạn tăng tốc
Trong khi miền Nam dần ổn định, miền Bắc lại đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh hơn.
Những năm gần đây, nhu cầu sử dụng điện tại khu vực phía Bắc tăng nhanh cùng với quá trình công nghiệp hóa và mở rộng sản xuất. Nhiều khu công nghiệp mới được xây dựng, các nhà máy liên tục mở rộng quy mô, kéo theo nhu cầu tiêu thụ điện ngày càng lớn.
Đặc biệt, sự cố thiếu điện xảy ra trong mùa hè năm 2023 đã tạo ra tác động đáng kể đến tâm lý của nhiều doanh nghiệp. Không ít nhà máy từng phải điều chỉnh kế hoạch sản xuất hoặc giảm công suất hoạt động do nguồn điện không ổn định.
Sau giai đoạn này, nhiều doanh nghiệp bắt đầu nhìn nhận điện mặt trời không chỉ là giải pháp tiết kiệm chi phí điện năng mà còn là một phương án giúp chủ động hơn về nguồn năng lượng phục vụ sản xuất.
Khoảng cách hiệu quả giữa hai miền không lớn như nhiều người nghĩ
Một trong những quan niệm phổ biến là miền Bắc ít nắng nên điện mặt trời sẽ không hiệu quả. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhận định này chưa hoàn toàn chính xác.
Đúng là miền Nam có lợi thế về bức xạ mặt trời và số giờ nắng cao hơn. Nhưng với sự phát triển của công nghệ tấm pin, inverter và các giải pháp tối ưu vận hành hiện nay, hệ thống điện mặt trời tại miền Bắc vẫn có thể đạt hiệu quả kinh tế rất tốt.
Theo đánh giá của nhiều chuyên gia trong ngành, chênh lệch sản lượng điện giữa hai khu vực thường chỉ ở mức khoảng 10–20%, thấp hơn rất nhiều so với suy nghĩ của nhiều người.
Điều đó đồng nghĩa với việc miền Bắc hoàn toàn không phải là khu vực thiếu điều kiện để phát triển điện mặt trời. Ngược lại, đây vẫn là một thị trường giàu tiềm năng với dư địa tăng trưởng lớn trong những năm tới.
Xu hướng sản xuất xanh đang thúc đẩy nhu cầu điện mặt trời
Bên cạnh yếu tố nhu cầu điện, các yêu cầu về phát triển bền vững cũng đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy doanh nghiệp phía Bắc đầu tư điện mặt trời.
Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu hiện phải đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe từ đối tác quốc tế. Việc giảm phát thải carbon, sử dụng năng lượng tái tạo và thực hiện các tiêu chí ESG đang dần trở thành yêu cầu bắt buộc trong nhiều chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trong bối cảnh đó, điện mặt trời được xem là một giải pháp hiệu quả giúp doanh nghiệp từng bước xây dựng mô hình sản xuất xanh, nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế.
Xem thêm: TIỀN ĐIỆN TĂNG CAO MÙA NẮNG NÓNG NGUYÊN NHÂN VÀ CÁCH TIẾT KIỆM ĐIỆN
Nơi cần điện nhất mới là nơi có tiềm năng lớn nhất
Nhìn tổng thể, nghịch lý của thị trường điện mặt trời Việt Nam không nằm ở số giờ nắng.
Miền Nam vẫn là khu vực có điều kiện tự nhiên thuận lợi hơn cho việc phát triển điện mặt trời. Tuy nhiên, do đã phát triển mạnh từ nhiều năm trước nên thị trường đang dần bước vào giai đoạn ổn định.
Ngược lại, miền Bắc dù ít nắng hơn đôi chút nhưng lại sở hữu động lực tăng trưởng mạnh mẽ hơn, từ nhu cầu điện ngày càng cao, tốc độ công nghiệp hóa nhanh cho đến áp lực đảm bảo nguồn năng lượng cho sản xuất.
Có lẽ vì thế mà trong giai đoạn hiện nay, câu hỏi quan trọng nhất của điện mặt trời không còn là “nơi nào nhiều nắng nhất”, mà là “nơi nào cần điện nhất”.
Kết luận
Sự phát triển của điện mặt trời tại Việt Nam đang phản ánh những thay đổi lớn trong nhu cầu năng lượng và xu hướng phát triển kinh tế. Dù miền Nam vẫn có lợi thế về điều kiện tự nhiên, miền Bắc lại đang trở thành điểm sáng mới của thị trường nhờ nhu cầu điện tăng cao, tốc độ công nghiệp hóa mạnh mẽ và xu hướng chuyển đổi sang năng lượng xanh.
Đây cũng là minh chứng cho thấy hiệu quả của điện mặt trời ngày nay không chỉ được quyết định bởi lượng nắng, mà còn phụ thuộc vào nhu cầu sử dụng điện, chiến lược phát triển bền vững và khả năng chủ động nguồn năng lượng của mỗi doanh nghiệp, mỗi địa phương.