Việc nâng tỷ lệ điện mặt trời mái nhà được phép bán lên lưới từ 20% lên tối đa 50% đang nhận được nhiều sự quan tâm của người dân và doanh nghiệp. Đây được xem là một thay đổi đáng chú ý trong chính sách phát triển năng lượng tái tạo tại Việt Nam, mở ra thêm cơ hội tận dụng lượng điện mặt trời chưa sử dụng hết.
Tuy nhiên, không ít người vẫn hiểu rằng quy định mới đồng nghĩa với việc cứ lắp điện mặt trời là có thể bán một nửa lượng điện tạo ra cho ngành điện. Thực tế, cơ chế này có cách xác định sản lượng và điều kiện áp dụng cụ thể.
Vậy bán điện mặt trời dư 50% thực chất là gì? Mức 50% được tính trên tổng sản lượng điện, công suất hệ thống hay lượng điện dư thực tế? Và liệu tất cả các hệ thống điện mặt trời mái nhà đều được áp dụng chính sách này?
Hệ thống điện mặt trời mái nhà giúp tận dụng năng lượng tái tạo và có thể bán phần điện dư lên lưới theo quy định hiện hành.
1. Quy định bán điện dư 50% bắt đầu áp dụng từ khi nào?
Ngày 26/6/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 243/2026/NĐ-CP, sửa đổi, bổ sung một số quy định liên quan đến phát triển năng lượng tái tạo, trong đó có cơ chế mua bán điện dư từ hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ.
Theo quy định trước đây tại Nghị định 58/2025/NĐ-CP, tỷ lệ điện dư được mua bán thông thường không vượt quá 20% sản lượng điện phát tại đầu ra của hệ thống theo cường độ bức xạ.
Với quy định mới, tỷ lệ này được nâng lên mức tối đa 50%, theo thỏa thuận giữa bên bán và bên mua điện dư.
Thay đổi này có ý nghĩa đối với những hộ gia đình, cơ sở kinh doanh và doanh nghiệp có nhu cầu tiêu thụ điện không đồng đều trong ngày.
Chẳng hạn, một hộ gia đình thường sử dụng nhiều điện vào buổi tối, trong khi hệ thống điện mặt trời lại tạo ra sản lượng lớn vào ban ngày. Nếu không có thiết bị lưu trữ hoặc không sử dụng hết điện tại thời điểm phát, lượng điện còn lại có thể trở thành điện dư.
Cơ chế mới tạo thêm khả năng khai thác giá trị từ phần điện này, thay vì chỉ tập trung vào lượng điện được sử dụng trực tiếp.
Dù vậy, việc nâng tỷ lệ mua điện dư không có nghĩa mọi hệ thống đều mặc nhiên được bán điện mà không cần đáp ứng các điều kiện theo quy định.
2. Bán điện mặt trời dư tới 50% được hiểu chính xác như thế nào?
Điểm quan trọng nhất cần hiểu là mức 50% không được tính trên công suất lắp đặt và cũng không phải là 50% của riêng phần điện dư thực tế.
Theo Nghị định 243/2026/NĐ-CP, trong trường hợp áp dụng mức thông thường, sản lượng điện dư được mua bán không vượt quá 50% sản lượng điện phát tại đầu ra của nguồn điện mặt trời mái nhà theo cường độ bức xạ.
Sản lượng làm căn cứ tính toán được xác định theo công suất tấm pin lắp đặt và hệ số sản lượng điện mặt trời theo từng địa phương, từng tháng.
Nói đơn giản, cơ quan mua điện không chỉ nhìn vào số điện dư mà hệ thống thực tế phát lên lưới. Sản lượng được thanh toán còn phụ thuộc vào hạn mức mua bán theo thỏa thuận và phương pháp tính của quy định.
2.1. Ví dụ để hiểu rõ mức bán điện dư 50%
Giả sử một hộ gia đình lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà có công suất tấm pin 5 kWp.
Trong một tháng, hệ số sản lượng điện mặt trời được sử dụng để tính toán tại địa phương là 120 kWh/kWp.
Khi đó:
- Sản lượng điện tính toán trong tháng: 5 × 120 = 600 kWh.
- Tỷ lệ mua điện dư theo thỏa thuận: 50%.
- Sản lượng điện dư tối đa được thanh toán theo thỏa thuận: 600 × 50% = 300 kWh.
Nếu công tơ ghi nhận lượng điện dư thực tế phát lên lưới là 250 kWh, thì 250 kWh được thanh toán.
Nếu lượng điện phát lên lưới là 350 kWh, thì theo hạn mức thỏa thuận 50% nêu trên, sản lượng được thanh toán là 300 kWh.
Cần lưu ý đây là ví dụ giả định nhằm giải thích phương pháp tính. Hệ số sản lượng của từng địa phương và từng tháng có thể khác nhau.
Ngoài ra, trong những trường hợp đủ điều kiện, hai bên có thể thỏa thuận tỷ lệ mua điện dư cao hơn 50% theo quy định áp dụng đến hết năm 2030.
2.2. Vì sao cần phân biệt điện sản xuất, điện tự sử dụng và điện dư?
Để hiểu chính xác cơ chế mua bán điện, cần phân biệt ba khái niệm:
Điện mặt trời sản xuất: Là lượng điện do hệ thống điện mặt trời tạo ra trong quá trình vận hành.
Điện tự sử dụng: Là phần điện mặt trời được các thiết bị trong gia đình hoặc doanh nghiệp tiêu thụ trực tiếp. Nếu có hệ thống lưu trữ, điện mặt trời cũng có thể được tích trữ để sử dụng vào thời điểm khác.
Điện dư: Là lượng điện không được sử dụng hoặc lưu trữ tại thời điểm phát và có thể được đưa lên lưới điện khi hệ thống đáp ứng điều kiện đấu nối.
Ba đại lượng này có quan hệ với nhau nhưng không hoàn toàn giống nhau.
Đặc biệt, sản lượng điện thực tế do hệ thống tạo ra không đồng nghĩa với sản lượng điện được dùng làm căn cứ xác định hạn mức bán điện dư theo quy định.
Đó cũng là lý do chủ hệ thống cần phân biệt số liệu trên inverter, số điện tiêu thụ trong nhà và số điện phát ngược được ghi nhận tại công tơ.
Sơ đồ nguyên lý hệ thống điện mặt trời mái nhà, phân biệt điện sản xuất, điện tự sử dụng và điện dư phát lên lưới.
3. Có phải hệ thống điện mặt trời nào cũng được bán điện dư?
Không phải mọi hệ thống điện mặt trời đều tự động được bán điện lên lưới. Việc mua bán phải đáp ứng các điều kiện pháp lý và kỹ thuật tương ứng.
Những đối tượng có thể thuộc diện áp dụng bao gồm hộ gia đình sử dụng nhà ở riêng lẻ, hệ thống điện mặt trời mái nhà đấu nối lưới điện hạ áp và các nguồn điện tự sản xuất, tự tiêu thụ khác đáp ứng điều kiện theo quy định.
Ngoài ra, hệ thống cần đáp ứng các yêu cầu về thông báo hoặc đăng ký phát triển nguồn điện, an toàn điện, đo đếm và hợp đồng mua bán điện dư.
Vì vậy, trước khi đăng ký bán điện, chủ hệ thống cần kiểm tra điều kiện áp dụng tại địa điểm lắp đặt.
4. Có được bán điện dư vượt mức 50% không?
Theo Nghị định 243/2026/NĐ-CP, trong một số trường hợp, bên mua và bên bán có thể thỏa thuận tỷ lệ mua điện dư vượt 50% đến hết ngày 31/12/2030.
Điều kiện quan trọng là lưới điện tại khu vực đấu nối phải có khả năng tiếp nhận, đồng thời bảo đảm an toàn và phù hợp với phương thức vận hành hệ thống điện.
Một số khu vực miền núi, biên giới và hải đảo chưa được cấp điện từ hệ thống điện quốc gia cũng có cơ chế riêng về tỷ lệ mua bán điện dư.
Như vậy, 50% là hạn mức thông thường, không phải mức trần tuyệt đối trong mọi trường hợp.
Có được bán điện dư vượt mức 50% không?
5. Giá mua điện mặt trời dư được xác định ra sao?
Giá mua điện dư được xác định theo giá điện năng thị trường điện bình quân của năm trước liền kề do đơn vị có thẩm quyền công bố, nhưng không vượt quá mức giá tối đa theo khung giá phát điện mặt trời tương ứng.
Điều này có nghĩa giá điện dư bán lên lưới không mặc nhiên bằng giá điện bán lẻ mà hộ gia đình hoặc doanh nghiệp đang thanh toán.
Khi tính toán hiệu quả kinh tế, cần phân biệt hai lợi ích:
- Điện tự sử dụng: Giúp giảm lượng điện phải mua từ lưới.
- Điện dư bán lên lưới: Tạo doanh thu theo sản lượng đủ điều kiện thanh toán và giá mua điện áp dụng.
Việc ưu tiên sử dụng điện mặt trời tại chỗ vẫn là yếu tố quan trọng khi đánh giá hiệu quả đầu tư.
6. Người dân và doanh nghiệp cần lưu ý điều gì?
Chính sách mua điện dư tới 50% tạo thêm cơ hội khai thác năng lượng mặt trời, đặc biệt đối với những công trình ít sử dụng điện vào ban ngày.
Tuy nhiên, trước khi quyết định lắp đặt hoặc mở rộng hệ thống, cần xem xét nhu cầu sử dụng điện thực tế, công suất phù hợp, khả năng đấu nối và giá mua điện dư.
Đối với hệ thống đã có hợp đồng mua bán điện trước khi quy định mới có hiệu lực, việc điều chỉnh tỷ lệ mua bán cần thực hiện theo thỏa thuận và quy định áp dụng, không mặc nhiên chuyển sang 50%.
Người dân và doanh nghiệp cần lưu ý điều gì?
7. Kết luận
Quy định cho phép bán điện mặt trời dư tới 50% là bước thay đổi đáng chú ý, giúp tăng khả năng tận dụng nguồn điện tái tạo từ các hệ thống điện mặt trời mái nhà.
Tuy nhiên, cần hiểu rằng mức 50% được xác định theo sản lượng điện tính toán, không phải toàn bộ điện dư thực tế hoặc công suất hệ thống. Việc thanh toán còn phụ thuộc vào lượng điện phát lên lưới, thỏa thuận mua bán và điều kiện kỹ thuật.
Hiểu đúng quy định và lựa chọn quy mô hệ thống phù hợp với nhu cầu sử dụng điện sẽ giúp người dân, doanh nghiệp khai thác điện mặt trời hiệu quả và bền vững hơn.