Điện mặt trời đang trở thành một trong những lĩnh vực phát triển nhanh nhất tại Việt Nam nhờ nhu cầu tiết kiệm điện, chuyển đổi xanh và xu hướng sử dụng năng lượng tái tạo.
Tuy nhiên, cùng với tốc độ tăng trưởng mạnh của thị trường, ngành điện mặt trời cũng đang đối mặt với một thách thức lớn là thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt ở các vị trí kỹ thuật chuyên sâu liên quan đến pin lưu trữ, inverter hybrid và quản lý năng lượng thông minh.
Ngành điện mặt trời Việt Nam bước sang giai đoạn phát triển mới
Theo ông Trần Quốc Tâm, giai đoạn 2019 – 2020 là thời điểm điện mặt trời bùng nổ mạnh tại Việt Nam. Trước nguy cơ thiếu điện, nhiều chính sách khuyến khích phát triển năng lượng tái tạo đã được triển khai, giúp Việt Nam nhanh chóng đạt khoảng 16,6 GW điện mặt trời cùng hơn 101.000 hệ thống điện mặt trời mái nhà trên cả nước.
Tuy nhiên, thị trường hiện nay đã thay đổi đáng kể. Nếu trước đây mục tiêu chủ yếu là lắp đặt nhanh và tăng công suất, thì hiện tại doanh nghiệp và người dùng bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến:
- hiệu suất vận hành,
- độ an toàn hệ thống,
- tuổi thọ thiết bị,
- khả năng lưu trữ điện,
- tối ưu chi phí điện giờ cao điểm,
- quản lý năng lượng thông minh.
Điều này khiến yêu cầu về chất lượng nhân lực trong ngành điện mặt trời ngày càng cao.
Xem thêm: Điện mặt trời lập kỷ lục công suất mới 511 GW trong năm 2025
Thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao trong ngành điện mặt trời
Một trong những vấn đề lớn của ngành điện mặt trời hiện nay là lực lượng lao động phát triển không theo kịp tốc độ mở rộng của thị trường.
Trong giai đoạn tăng trưởng nóng trước đây, phần lớn đội ngũ thi công và kỹ thuật là lao động “tay ngang”, chuyển từ các lĩnh vực điện dân dụng hoặc cơ khí sang và học theo hình thức “vừa làm vừa học”. Điều này dẫn đến nhiều hệ thống:
- thi công chưa đúng tiêu chuẩn,
- thiếu đồng bộ kỹ thuật,
- vận hành chưa tối ưu,
- tiềm ẩn rủi ro an toàn.
Bên cạnh đó, nhiều trường đại học và cao đẳng trước đây chưa có chương trình đào tạo chuyên sâu về năng lượng tái tạo, điện mặt trời hay pin lưu trữ năng lượng. Tài liệu kỹ thuật từ các hãng công nghệ lớn chủ yếu bằng tiếng Anh cũng tạo ra rào cản lớn cho lực lượng kỹ thuật tại công trình.
Hiện nay, thị trường không còn thiếu lao động phổ thông nhưng lại thiếu nghiêm trọng:
- kỹ sư điện mặt trời chuyên sâu,
- kỹ thuật viên vận hành hệ thống lưu trữ,
- chuyên gia EMS,
- nhân sự hiểu về inverter hybrid,
- kỹ sư quản lý năng lượng thông minh.
Pin lưu trữ BESS trở thành xu hướng quan trọng của điện mặt trời
Một trong những thay đổi lớn nhất của thị trường điện mặt trời hiện nay là sự phát triển mạnh của hệ thống pin lưu trữ năng lượng BESS.
Do điện mặt trời sản sinh điện nhiều nhất vào ban ngày trong khi nhu cầu sử dụng điện cao lại thường rơi vào buổi tối hoặc giờ cao điểm, pin lưu trữ giúp: lưu điện dư từ hệ thống điện mặt trời, giảm phụ thuộc vào điện lưới, cắt giảm chi phí điện giờ cao điểm, duy trì nguồn điện ổn định, hỗ trợ dự phòng khi mất điện.
Tuy nhiên, công nghệ BESS tại Việt Nam vẫn còn khá mới và thiếu nguồn nhân lực được đào tạo bài bản.
Nhiều doanh nghiệp hiện gặp khó khăn trong việc tuyển dụng kỹ sư có chuyên môn về: quản lý chu kỳ sạc xả pin lithium, tiêu chuẩn phòng cháy chữa cháy, quản lý nhiệt độ pin, cấu hình inverter hybrid, tích hợp hệ thống lưu trữ vào lưới điện doanh nghiệp, vận hành và bảo trì hệ thống BESS.
Xu hướng điện thông minh yêu cầu kỹ năng liên ngành
Theo các chuyên gia năng lượng, ngành điện mặt trời hiện không còn là lĩnh vực chỉ liên quan đến điện truyền thống mà đang mở rộng sang:
- công nghệ thông tin,
- tự động hóa,
- dữ liệu năng lượng,
- AI quản lý điện,
- hệ thống SCADA,
- EMS,
- Microgrid.
Điều này đòi hỏi kỹ sư phải có khả năng làm việc đa ngành, vừa hiểu kỹ thuật điện vừa có kiến thức về phần mềm và quản lý dữ liệu.
Đây cũng là lý do nhiều doanh nghiệp hiện ưu tiên tuyển dụng nhân sự có: kinh nghiệm thực chiến, khả năng phân tích dữ liệu vận hành, kỹ năng xử lý sự cố thực tế, hiểu tiêu chuẩn quốc tế về năng lượng tái tạo.
Giải pháp phát triển nguồn nhân lực ngành năng lượng tái tạo
Để giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực chất lượng cao, nhiều giải pháp đang được đề xuất nhằm nâng cao chất lượng đào tạo cho ngành điện mặt trời.
Đẩy mạnh đào tạo thực chiến
Các chương trình đào tạo ngắn hạn cần tập trung vào: kỹ năng thi công chuẩn, vận hành và bảo trì hệ thống điện mặt trời, cấu hình inverter hybrid, quản lý hệ thống lưu trữ, an toàn điện và phòng cháy chữa cháy.
Tăng cường đào tạo kỹ sư năng lượng tái tạo
Nhiều ý kiến cho rằng các trường đại học và cao đẳng cần sớm cập nhật chương trình đào tạo liên quan đến: điện mặt trời, BESS, EMS, lưới điện thông minh, quản lý năng lượng doanh nghiệp.
Phát triển mô hình đào tạo “4 Nhà”
Mô hình phối hợp gồm: Nhà nước, Nhà trường, Nhà thầu, Nhà sản xuất thiết bị, được xem là giải pháp dài hạn giúp xây dựng đội ngũ kỹ thuật chất lượng cao cho ngành năng lượng tái tạo tại Việt Nam.
Ngành điện mặt trời Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển chất lượng thay vì tăng trưởng nóng như trước. Cùng với xu hướng pin lưu trữ BESS, inverter hybrid và điện thông minh, nhu cầu về nguồn nhân lực kỹ thuật cao sẽ tiếp tục tăng mạnh trong những năm tới.
Việc đào tạo bài bản đội ngũ kỹ sư và kỹ thuật viên được xem là yếu tố quan trọng để ngành năng lượng tái tạo phát triển an toàn, hiệu quả và bền vững hơn.
Xem thêm: Phát triển điện mặt trời: Lấp khoảng trống nguồn nhân lực chất lượng cao